Fragment rozdzia逝 IV. 安i皻e kobiety

Kobieta

mi璠zy natur a kultur

Formy ascezy

Fragment ksi捫ki 安ieckich drogi do 鈍i皻o軼i w hagiografii sarmacko-barokowej, z rozdzia逝 IV. 安i皻e kobiety.

Hagiografowie rozr騜niaj dwa typy ascezy: umartwianie cia豉, nazywane przez nich czasami powierzchownym oraz umartwianie wewn皻rzne, zwane te umartwieniem zmys堯w, przy czym cz窷ciej znajdziemy opisy tych pierwszych.

Jednym ze sposob闚 umartwiania cia豉 przez kobiety by這 noszenie przez nie w這siennicy z ko雟kich w這s闚, czasami zako鎍zonej ostrymi w瞛e趾ami i szpilkami1). U篡wanie jej by這 tradycyjnym elementem pokutnym w Ko軼iele, a genezy tego mo瞠my szuka ju na kartach Biblii2). Kobiety gn瑿i造 swoje cia豉 r闚nie 瞠laznymi pancerzami, 豉鎍uchami, grzebieniami czy paskami, kt颻rymi szarpa造 swe cia豉 albo zak豉da造 je na r璚e i nogi, a zdarza這 si i tak, 瞠 przedmioty te wrasta造 w ko鎍zyny. Zak豉danie w這siennicy czy metalowych pask闚 na biodra by這 zwi您ane z poskramianiem po膨dliwo軼i i grzeszno軼i, za siedlisko kt鏎ych uwa瘸no w豉郾ie l璠德ie. Tc wymy郵ne formy karania swo虻ego cia豉 pobo積e niewiasty usi這wa造 za wszelk cen ukry przed oczami os鏏 postronnych. Tak te w這siennice i 瞠lazne paski nosi造 np. pod bogat materi, pod kt鏎 nikt nic spodziewa si ich znale潭. Czasami sekret odkrywano dopie訃o po 鄉ierci pobo積ej niewiasty, ale i na to stara造 si one wp造n望, zobowi您u虻帷 najbli窺zych, by po 鄉ierci pochowano je tak jak umar造3).

Popularnym sposobem ascezy by這 czynienie dyscypliny nierzadko r闚nie ostrymi 豉鎍uszkami. W tego rodzaju ascetyczno-pokutnych praktykach nabo翮ne niewiasty nie zna造 czasem umiaru i musia im tego zabrania spowiednik, jednak pozbawiona narz璠zi udr瘯i El瘺ieta Gostomska pi窷ciami si i逝/da, cia韋o na sobie szarpa豉, w這sy targa豉, r璚e o ziemi tak mocno bi豉, 瞠 jej a pa販e popuch造4). Hagiografowie, przedstawiaj帷 sposoby umartwie, nic stroni r闚要ie od naturalizmu w opisie, i tak np. Zofia Tylicka tak srodze si biczowa豉, 瞠 si wiele krwawych chust we krwi jej zbroczonych znajdowa這, a 軼iany w poko虻u t捫 krwi zbroczone by造5). Szczeg鏊ne, bo osobiste, 鈍iadectwo praktyk asce負ycznych podejmowanych przez Katarzyn Radziwi陶owa daje nam jezuita, Sta要is豉w Bielicki: [...] przyznam si - m闚i w kazaniu pogrzebowym - 瞠m raz tylko by w 鈍i皻ym jej eremitorium, rogo瘸mi, w這siennicami us豉nym, dyscypli要ami zekrwawionemi, paskami 瞠laznymi, ju st瘼ionemi (bo przed 鄉ierci no趴ym jej pos豉) uzbrojone 軼iany, ksi璕ami 鈍i皻ymi nape軟ione szafki, obrazami serce przenikaj帷emi obite k徠y widz帷, czu貫m ow gor帷o嗆, kt鏎 tamto miej貞ce pa豉這. By豉 ta cela jej owej podobna [...]6). Dodatkowym umartwieniem mog這 by biczowanie przez s逝瞠bnic. Katarzyna Maciejowska mia豉 jedn s逝g, kt鏎a j z rozkazu jej biczowa豉, drug kt鏎a j policzkowa豉, podobnie post瘼owa豉 r闚nie El瘺ieta Gostomska7). Zofia Kostczanka za za篡wa豉 r瘯i swojej s逝gi, gdy jej samej si w豉snych nie stawa這8). Takie post瘼owanie mog韋o wywo造wa oczywi軼ie niezadowolenie otoczenia, a przynajmniej, jak w przy計adku ksi篹nej Jadwigi, 透y s逝膨cej9).

Kobiety tak瞠 na inne sposoby poszukiwa造 b鏊u, trapi帷 swoje cia這 wy衫y郵nymi sposobami. Lubomirska siek豉 si pokrzywami, a id帷 spa gasi豉 鈍iec o w豉sn r瘯. Podobnie czyni豉 Gostomska, ale prawdziwym wirtuozem cierpienia by豉 Dorota z M徠ow闚, kt鏎a nie tylko trapi豉 swoje cia這 rozpalony衫i 鈍iecami, lecz tak瞠 ukropem i 瞠lazem rozpalonym, a do ran, kt鏎e jej si na ciele tworzy造, wlewa豉 t逝szcz i wk豉da豉 pokrzywy oraz skorupy, przykry趴aj帷 to wszystko w這siennic10). Do mniej drastycznych sposob闚 poskramiania swej cielesno軼i nale瘸這 wzgardzanie obuwiem. Zdarza si, 瞠 kobiety odpra趴iaj boso pielgrzymki do miejsc 鈍i皻ych albo te zdejmuj obuwie w szcze茆鏊ny dzie, jak np. Wielki Pi徠ek. Czasami, przy szczeg鏊nie niesprzyjaj帷ych warunkach, mog這 to r闚nie prowadzi do okalecze, jak w przypadku Jadwigi 郵御kiej, kt鏎ej stopy si [...] rozpada造, z kt鏎ych krew si s帷zy豉, z czem si ona kryj帷 zaciera豉 j na ziemi, gdzie obaczy豉11). Magnatki i szlachcianki umar負wiaj si te pospolicie, kl璚z帷 w ko軼iele na go貫j ziemi, a niekt鏎e z nich dla wi瘯szej mortyfikacji podk豉daj sobie pod kolana szczapy drewna albo 瞠lazne 豉鎍uszki, co prowadzi oczywi軼ie do poranienia n鏬.

Dla umartwiania cia豉 kobiety odmawia造 sobie tak瞠 r騜nych wyg鏚. Pr鏂z bogatych stroj闚 i bi簑terii, wykwintnych sprz皻闚, a nawet wspomnianego obuwia czasami, tak jak Barbara Langa, rezygnowa造 z 豉幡i: przyszed連zy do lat czternastu [...]- pisze hagiograf - czu豉 w sercu swoim poci庵i Ducha 鈍. mocniejsze do 篡cia doskonalszego, przeto nie tylko od rozkoszy 鈍iatowych, ale i od wyg鏚 cia豉, serce swe odrywa豉. Od tego czasu 豉幡i u篡wa poprzesta豉12). Wa積ym sposobem umartwienia by豉 rezygnacja z wygodnego pos豉nia. 安i徠ob衍iwe niewiasty po ca造m dniu modlitw i wyrzecze sypia造 cz瘰to na twardych deskach bez po軼ieli, a zdarza這 si, 瞠 i na go貫j ziemi albo mimo zimna w nie-ogrzewanym pomieszczeniu. Wyj徠kiem by豉 tylko choroba, kiedy zapalona ascetka pozwala sobie spoczywa na s這mianym worze. W ramach umartwienia kobiety stara造 si tak瞠 ograniczy ilo嗆 snu, i tak np. El瘺ieta Gostomska nie sypia豉 wi璚ej ni cztery godziny na dob. Poza tym trzyma豉 ona w pokoju ma貫 pieski, kt鏎e ustawicznie przerywa造 jej sen13). Katarzyna Sobieska natomiast mia豉 w swym pokoju koguta, kt鏎y budzi j, 瞠by z 鈍i皻ym Piotrem op豉kiwa韋a grzechy, i sercem si do Boga wzbija豉14).

Tradycyjn praktyk ascetyczn dla chrze軼ijan jest post. Przepisy postne obowi您uj帷e chrze軼ijan dotycz ograniczenia pokarmu tak ilo軼iowego, jak i jako軼iowego. Do嗆 wcze郾ie (II w.) poszczono ju w 鈔ody i pi徠ki, nast瘼nie wprowadzono post sobotni. W IV wieku zwi瘯szono liczb dni postnych przed Wielkanoc do czterdziestu i wprowadzono post adwentowy. W wieku VII za pojawi si zwyczaj tzw. suchych dni czterech p鏎 roku. Pobo積e niewiasty z sie苓emnasto- i osiemnastowiecznych hagiografii trwaj zazwyczaj w nieustannych postach. Nie powinno nas to dziwi zwa篡wszy na to, 瞠 w tamtej epoce liczba dni postnych obowi您uj帷ych ka盥ego chrze軼ijanina by豉 znaczna i generalnie przestrzegano post闚 bardzo 軼i郵e. Bystro podaje, i szerokie sfery spo貫cze餼stwa rygorystycznie obserwowa造 post, daleko 軼i郵ej ani瞠li w innych katolic虺ich krajach. 妃iano si te z obcych i gorszono ich oboj皻no軼i wobec postu, powsta這 nawet przys這wie niemiecki post; powszechnie m闚iono tak瞠, i Ma述ur woli cz這wieka zabi ani瞠li zgwa販i post15).

W 篡wotach pobo積ych niewiast odnajdujemy 郵ady tradycyjnego postu nie tylko w pi徠ki, ale tak瞠 w 鈔ody i w soboty. Jest to oczywi軼ie bardzo ostry post o chlebie i wodzie, czasami r闚nie przed逝瘸ny na inne dni tygodnia. Niekt鏎e kobiety zachowuj wstrzemi篥liwo嗆 co do konkretnych potraw: warzyw, owo苞闚, mi瘰a lub wina. Posty te musia造 by szczeg鏊nie dotkliwe, bior帷 pod uwag, 瞠 kobiety te normalnie zasiada造 przy sto豉ch, patrz帷 na wykwintnie zastawione sto造 uginaj帷e si od kusz帷ych oczy pokarm闚. Bardzo cz瘰to te kobiety poprzestawa造 na wodzie, odmawiaj帷 sobie tradycyjnych napoj闚 gosz苞z帷ych na polskich sto豉ch, jak: wina, piwa czy miodu. By這 to te dodatkowym umartwieniem, gdy picie wody powszechnie uchodzi這 za bardzo szkodliwe dla zdrowia, tak pisze o tym Klemens Janicki w elegii VII: od pachol璚ia a do lat dwudziestu /pi貫m jedynie wod. St康, jak my郵, / Zacz窸a chorze w徠roba. To woda / niegdy wypita d豉wi moje 篡cia16). Dlatego te w opisie cudu, kt鏎y przytrafi si Jadwidze 郵御kiej, hagiografowie pisz o wzburzeniu m篹a na wie嗆, i 穎na pije wod: Raz j do m篹a doniesiono, i zawsze wod pije, i o niemoc si przyprawuje, gniewa si o to i odwodzi j od tego, a chc帷 dozna je瞠li tak czyni szed j raz jedz帷 nawiedzi, a gdy z kubka przed ni postawionego napi si, czu dobre wino, i strofowa tych, kt鏎zy j do niego donie郵i17). Woda, kt鏎 uwa瘸no w wy窺zych warstwach za szkodliw, wesz豉 na sto造 magnackie i szlacheckie jako nap鎩 w czasach Kitowicza18). Umartwienia zwi您ane z po篡wieniem, podobnie jak wspomniane biczowania i w這siennice, kobiety stara造 si ukry przed otoczeniem. Czasami pomaga w tym cud, jak cho熲y ten z winem, cz窷ciej jednak kobiety same u篡wa造 r騜nych forteli, tak i praktykowane umartwienia potrafi造 ukrywa przed najbli窺zymi nawet przez kilka lat 19). Tak surowe posty i ci庵貫 ograniczanie ilo軼i spo篡wanych pokarm闚 nasuwaj pytanie, co w豉軼iwie owe ascetki utrzymywa這 przy 篡ciu. Odpowied znale潭 mo瞠my cho熲y w 篡wocie Zofii z Tylickich Tomickiej pokarm jej - pisze hagiograf - tak lichy i n璠zny by, wielkie podobie雟two,, 瞠 tym samym niemal sakramentem 篡豉, jako i sama si do tego spowiednikowi swemu przyzna豉20). Przypadki tak zwanej inedii, czyli d逝gotrwa貫go powstrzymywania si od spo篡wania pokarm闚, spotykane by造 tak瞠 wsp馧cze郾ie. Najs造nniejsze dwie kobiety, kt鏎e 篡造 pono嗆 jedynie eucharysti, to Niemka, Teresa Newmann i Francuska, Marta Robin. Pierwsza prze篡 mia豉 w ten spos鏏 czterdzie軼i lat, a druga pi耩dziesi徠.

Drug kategori umartwie wspominanych przez hagiograf闚 s umartwienia zmys堯w, inaczej zwane wewn皻rznymi. Polegaj one na umartwieniu przede wszystkim zmys逝 wzroku, s逝chu i dotyku, a tak瞠 na zachowaniu milczenia. Mimo i tego rodzaju asceza jest teoretycznie ceniona o wiele wy瞠j, to jednak przedstawiana jest przez hagiograf闚 niepor闚nywalnie rzadziej. I tak np. Maria Klementyna podobnie zreszt jak inne niewiasty. Do umartwienia smaku, przyk豉da豉 trudniejsz j瞛yka pow軼i庵liwo嗆, ile przy tak 篡wym dowcipie. Albowiem w mowie by豉 sk徙a, a bardzo 豉godna i cicha21). Idea貫m jest kobieta, kt鏎a w miejscu publicznym skromnie spuszcza oczy i nie zabiera g這su, a je瞠li ju to tylko w sprawach bo篡ch. Pierre Bourdieu pisz帷 o spo貫cznej konstrukcji cia豉, zauwa瘸, 瞠 inaczej sprawa si przedstawia w przypadku m篹czyzn, kt鏎zy aktywnie robi u篡tek z czo豉, oczu, ust, brody, a wi璚 g鏎nej, zarezerwowanej jak si okazuje dla m篹czyzn cz窷ci cia豉22).

Podsumowuj帷, wydaje si, 瞠 kobiety 鈍ieckie - bohaterki hagiografii - staraj si na郵adowa ascez zakonn, a niekiedy nawet stosuj o wiele surowsze praktyki ni ich klauzurowe siostry. Niejednokrotnie te zdarza這 si, 瞠 musieli je powstrzymywa rodzice albo spowiednicy. Tak surowe wymagania wobec siebie kobiety raczej nie przerzuca造 na swoje otoczenie, wr璚z przeciw要ie, ascetka jak dla siebie by豉 ostra, tak dla bli幡ich uprzejmie 豉skawa23) - stwierdza hagiograf. Mimo i cz瘰tokro otoczenie nie rozumia這 praktyk asce負ycznych, tak jak nie rozumiej ich wsp馧cze郾i, to jednak bez ascezy, traktowa要ej jako 獞iczenie hartu ducha i wytrwa這軼i - jak pisze Emile Durkheim - reli茆ia nie istnieje. M闚i on wprost: jest nawet dobrze, gdy jakie konkretne posta苞ie wyra幡ie uosabiaj idea ascezy i gdy ich specjalno軼i [...] staje si demonstrowanie, cho熲y i przesadne, tego aspektu obrz璠owej egzystencji. S to bowiem 篡we wzory zach璚aj帷e do wysi趾u. [...] Cel, kt鏎y wyznacza elita, musi by za wysoko, aby t逝m nie zepchn掖 go zbyt nisko. Kto musi przesadza, aby 鈔ednia mog豉 si utrzyma na przyzwoitym poziomie24).

Zadawanie sobie b鏊u i cz瘰to tak瞠 ran nie by這 tylko sztuk dla sztuki. Pro趴adzi這 ono do odciskania na cia豉ch umartwiaj帷ych si kobiet quasi-stygmat闚, kt鏎e jednoczy造 ich cierpienia z m瘯 Chrystusa. Wsp馧czesnemu czytelni虺owi na pewno trudno jest zrozumie tak okrutne praktyki ascetyczne: czynienie dyscypliny, permanentne posty, okaleczenia. Jednak dla kobiety staropolskiej by豉 to droga do na郵adowania Chrystusa, ale tak瞠, cho mo瞠 w spos鏏 nie赴鈍iadomiony, poprzez zanegowanie w豉snego cia豉, paradoksalnie, droga do jego sakralizacji. Podbicie cia豉 w niewol ducha, poprzez ascez oraz skrajny jej przejaw, jakim jest praktykowanie czysto軼i, daje kobietom - jak zobaczymy - ju za 篡cia niezwyk貫 mo磧iwo軼i, a po 鄉ierci moc czynienia cud闚 i cia這 uchronione od ha鎟y zepsucia.


Przypisy

Katarzyna Soko這wska

aktualizacja: 20.09.2011 r.